Wymagania
Uczeń:
- wymienia sposoby ochrony danych w komputerach i sieciach komputerowych (tylko wymień)
- zna zasady ochrony danych w komputerach i sieciach komputerowych (wymień i opisz)
- rozumie potrzebę wykonywania podstawowych operacji porządkujących zasoby komputera oraz stosowania podstawowych zasad ochrony własnych dokumentów i zasobów komputera (wymień i opisz)
- zna sposoby ochrony przed utratą danych (wymień i krótko opisz)
- podając przykłady, dyskutuje na temat odmian złośliwego oprogramowania i oprogramowania zabezpieczającego komputer (wymień i opisz)
1. Sposoby ochrony danych w komputerach i sieciach komputerowych
- stosowanie silnych i unikalnych haseł;
- korzystanie z uwierzytelniania wieloskładnikowego (MFA);
- wykonywanie kopii zapasowych;
- aktualizowanie systemu operacyjnego i programów;
- używanie oprogramowania antywirusowego;
- korzystanie z zapory sieciowej (firewalla);
- szyfrowanie danych i dysków;
- ograniczanie dostępu do plików i kont;
- bezpieczne korzystanie z Internetu i poczty elektronicznej;
- zabezpieczanie sieci Wi-Fi;
- stosowanie blokady ekranu;
- korzystanie z zaufanych źródeł oprogramowania.
2. Zasady ochrony danych w komputerach i sieciach komputerowych
Silne i unikalne hasła. Każde ważne konto powinno mieć inne hasło. Najlepiej stosować długie hasła lub frazy hasłowe, których nie da się łatwo odgadnąć. Do ich przechowywania można używać menedżera haseł.
Uwierzytelnianie wieloskładnikowe (MFA). Oprócz hasła logowanie wymaga dodatkowego potwierdzenia, np. w aplikacji uwierzytelniającej. Dzięki temu samo poznanie hasła przez przestępcę nie wystarcza do przejęcia konta. Coraz częściej stosuje się również klucze dostępu (passkeys), które umożliwiają bezpieczne logowanie bez tradycyjnego hasła.
Słowniczek:
MFA (Multi-Factor Authentication) – uwierzytelnianie wieloskładnikowe. To metoda zabezpieczania konta, która wymaga potwierdzenia tożsamości za pomocą co najmniej dwóch różnych czynników, np. hasła oraz kodu z aplikacji uwierzytelniającej. Dzięki temu samo poznanie hasła przez osobę nieupoważnioną nie wystarcza do zalogowania się na konto.
Passkeys (klucze dostępu) to nowoczesna metoda logowania, która pozwala uzyskać dostęp do konta bez wpisywania tradycyjnego hasła. Zamiast hasła wykorzystuje się klucz kryptograficzny zapisany na urządzeniu lub w menedżerze kluczy dostępu.
Jak działa? Podczas logowania użytkownik potwierdza swoją tożsamość, np. odciskiem palca, rozpoznawaniem twarzy albo kodem PIN urządzenia. Urządzenie wykorzystuje następnie klucz kryptograficzny do bezpiecznego potwierdzenia logowania.
Dlaczego jest bezpieczniejsze? Klucz dostępu jest powiązany z konkretną stroną lub usługą, dlatego trudniej go wykorzystać na fałszywej stronie phishingowej. Ponadto serwis nie przechowuje tradycyjnego hasła, które mogłoby zostać wykradzione.
Przykład: Logujesz się na konto Google, wybierasz klucz dostępu i potwierdzasz logowanie odciskiem palca na telefonie. Nie musisz wpisywać hasła ani przepisywać kodu SMS.
Warto zapamiętać: Passkey nie jest tym samym co PIN lub odcisk palca. PIN i biometria służą do odblokowania klucza, który następnie potwierdza logowanie.
Regularne aktualizacje. Aktualizacje systemu, przeglądarki i aplikacji usuwają błędy oraz luki bezpieczeństwa. Najlepiej włączyć automatyczne aktualizowanie.
Ostrożność wobec phishingu. Nie należy bez sprawdzenia otwierać podejrzanych załączników, klikać linków ani podawać danych logowania. Fałszywe wiadomości mogą podszywać się pod bank, kuriera, szkołę lub znajomą osobę. Trzeba zwracać uwagę na adres nadawcy i rzeczywisty adres strony.
Instalowanie programów z zaufanych źródeł. Programy należy pobierać z oficjalnych stron producentów lub sprawdzonych sklepów z aplikacjami. Pirackie oprogramowanie i przypadkowe pliki mogą zawierać złośliwy kod.
Ograniczanie uprawnień. Na co dzień warto korzystać ze zwykłego konta użytkownika, a uprawnień administratora używać tylko wtedy, gdy są potrzebne. Nie należy udostępniać innym osobom swoich haseł ani przyznawać aplikacjom niepotrzebnych uprawnień.
Słowniczek:
Ograniczanie uprawnień aplikacjom – przykłady z życia
Aplikacjom należy przyznawać tylko te uprawnienia, które są niezbędne do ich działania. Dzięki temu ograniczamy dostęp do naszych danych i funkcji urządzenia.
Przykład: Instalujesz aplikację do robienia zdjęć, która prosi o dostęp do kontaktów i SMS-ów. Ponieważ te uprawnienia nie są potrzebne do wykonywania zdjęć, należy je odrzucić. Jeśli aplikacja bez nich nie działa, warto zastanowić się, czy jest godna zaufania. Uprawnienia można sprawdzić i zmienić w ustawieniach telefonu lub komputera. Najbezpieczniej wybierać opcje takie jak „Tylko podczas używania aplikacji”, „Pytaj za każdym razem” lub „Dostęp do wybranych zdjęć”, jeśli są dostępne.
| Sytuacja | Jakie uprawnienie jest potrzebne? | Jakie można ograniczyć? |
|---|---|---|
| Aplikacja latarki | Dostęp do lampy błyskowej. | Nie potrzebuje dostępu do kontaktów, lokalizacji ani mikrofonu. |
| Aplikacja do nawigacji | Dostęp do lokalizacji podczas korzystania z aplikacji. | Nie musi stale śledzić lokalizacji, gdy jest zamknięta. |
| Komunikator | Dostęp do mikrofonu podczas rozmowy i aparatu podczas wideorozmowy. | Nie musi mieć stałego dostępu do mikrofonu, gdy z niego nie korzystamy. |
| Aplikacja do edycji zdjęć | Dostęp do wybranych zdjęć, które chcemy edytować. | Nie musi mieć dostępu do całej galerii, jeśli system pozwala wybrać konkretne pliki. |
| Gra mobilna | Dostęp do Internetu, jeśli gra wymaga połączenia. | Zwykle nie potrzebuje dostępu do SMS-ów, kontaktów ani historii połączeń. |
| Aplikacja pogodowa | Dostęp do przybliżonej lokalizacji, aby pokazać pogodę w okolicy. | Nie musi znać dokładnej lokalizacji ani śledzić jej przez cały czas. |
Bezpieczna sieć Wi-Fi. Domową sieć należy zabezpieczyć silnym hasłem oraz aktualnym standardem szyfrowania, np. WPA3 lub WPA2-AES. W publicznych sieciach Wi-Fi trzeba zachować ostrożność i unikać przesyłania poufnych danych przez niezaufane strony.
Słowniczek:
WPA (Wi-Fi Protected Access) oznacza „chroniony dostęp do Wi-Fi”. Jest to rodzina standardów zabezpieczających bezprzewodowe sieci komputerowe przed nieuprawnionym dostępem i podsłuchiwaniem transmisji.
WPA2 (Wi-Fi Protected Access 2) to druga generacja standardu zabezpieczeń Wi-Fi. W połączeniu z szyfrowaniem AES zapewnia skuteczną ochronę, jeśli sieć jest prawidłowo skonfigurowana i zabezpieczona silnym hasłem.
AES (Advanced Encryption Standard) to zaawansowany standard szyfrowania. Przekształca dane w postać nieczytelną dla osób, które nie posiadają odpowiedniego klucza.
WPA3 (Wi-Fi Protected Access 3) to nowsza generacja zabezpieczeń Wi-Fi. Wprowadza ulepszone mechanizmy uwierzytelniania i ochrony przed odgadywaniem haseł, dzięki czemu zapewnia wyższy poziom bezpieczeństwa niż WPA2.
Przykład: W ustawieniach domowego routera można wybrać zabezpieczenie WPA3-Personal. Jeśli starsze urządzenia go nie obsługują, można zastosować WPA2-AES. WPA2 i WPA3 określają standard zabezpieczenia sieci Wi-Fi, natomiast AES jest algorytmem szyfrowania wykorzystywanym do ochrony przesyłanych danych.
Blokowanie urządzenia. Po odejściu od komputera należy zablokować ekran, np. skrótem Windows + L. Chroni to przed dostępem osób nieupoważnionych.
3. Podstawowe operacje porządkujące zasoby komputera i ochrona własnych dokumentów
Porządkowanie plików i folderów. Dokumenty warto przechowywać w logicznie nazwanych folderach, np. „Informatyka → Klasa 2 → Projekty”. Ułatwia to odnajdywanie plików i zmniejsza ryzyko ich przypadkowego usunięcia.
Usuwanie niepotrzebnych plików i programów. Należy regularnie usuwać zbędne pliki tymczasowe, stare pobrane instalatory i nieużywane aplikacje. Zwolnione miejsce poprawia komfort pracy i ułatwia zarządzanie zasobami.
Kontrolowanie miejsca na dysku. Zbyt mała ilość wolnego miejsca może utrudniać aktualizacje i prawidłowe działanie systemu. Warto korzystać z systemowych narzędzi oczyszczania pamięci.
Tworzenie kopii ważnych dokumentów. Prace szkolne, zdjęcia i inne ważne pliki powinny mieć kopię na innym nośniku lub w chmurze. Samo zapisanie pliku na pulpicie nie zabezpiecza go przed awarią komputera.
Nadawanie zrozumiałych nazw plikom. Nazwa, np. projekt_3D_wersja_02.skp, jest bardziej użyteczna niż nowy dokument (7). Warto stosować daty lub numery wersji, aby uniknąć nadpisania właściwego pliku.
Ochrona dokumentów przed nieuprawnionym dostępem. Poufne pliki należy przechowywać na zabezpieczonym koncie, a w razie potrzeby szyfrować. Nie powinno się udostępniać folderów ani linków do dokumentów osobom, które nie potrzebują dostępu.
Bezpieczne usuwanie danych. Przed sprzedażą lub oddaniem komputera należy usunąć dane w sposób uniemożliwiający ich łatwe odzyskanie, np. przez odpowiednie wymazanie dysku lub przywrócenie urządzenia z opcją usunięcia wszystkich danych.
4. Sposoby ochrony przed utratą danych
Kopie zapasowe (backup). To najważniejsza metoda ochrony przed utratą plików. Kopia powinna znajdować się poza urządzeniem, na którym zapisano oryginał.
Zasada 3-2-1. Warto posiadać trzy kopie danych, na dwóch różnych rodzajach nośników, z czego jedną w innej lokalizacji. Przykładowo: plik na komputerze, kopia na dysku zewnętrznym i kopia w chmurze.
Automatyczne tworzenie kopii. Regularny backup można skonfigurować tak, aby wykonywał się bez konieczności pamiętania o nim. Ważne jest również okresowe sprawdzanie, czy kopię da się odtworzyć.
Przechowywanie kopii offline. Dysk zewnętrzny z kopią zapasową warto odłączać po zakończeniu backupu. Dzięki temu złośliwe oprogramowanie, np. ransomware, ma mniejszą szansę zaszyfrować również kopię.
Historia wersji i kosz w chmurze. Synchronizacja automatycznie przenosi zmiany między komputerem a chmurą, również przypadkowe usunięcie lub uszkodzenie pliku. Historia wersji pozwala odzyskać wcześniejszą postać dokumentu, a kosz – usunięty plik. Są to dodatkowe zabezpieczenia, ale nie zastępują niezależnej kopii zapasowej.
Słowniczek:
Synchronizacja sprawia, że pliki na komputerze i w chmurze są na bieżąco zgodne. Jeśli zapiszesz dokument na komputerze, jego zmiany pojawią się również w chmurze. Jeśli usuniesz plik z folderu synchronizowanego, usunięcie może zostać przeniesione także do chmury. Przykład: Masz folder OneDrive na komputerze. Usuwasz z niego przypadkowo pracę szkolną. Po synchronizacji plik znika również z bieżącego widoku folderu w chmurze.
Historia wersji pozwala przywrócić wcześniejszy stan dokumentu, jeśli usługa przechowuje jego poprzednie wersje. Przykład: W poniedziałek przygotowałaś prezentację. We wtorek przypadkowo usunęłaś połowę slajdów i zapisałaś plik. Synchronizacja przesłała tę zmienioną wersję do chmury. Dzięki historii wersji możesz jednak przywrócić prezentację z poniedziałku.
Kosz w chmurze umożliwia odzyskanie usuniętego pliku przez określony czas, zależny od usługi i jej ustawień. Przykład: Usuwasz przypadkowo cały folder z projektami. Synchronizacja przenosi usunięcie do chmury, ale pliki mogą nadal znajdować się w koszu usługi i można je przywrócić.
Dlaczego to nie zastępuje kopii zapasowej? Historia wersji i kosz są dodatkowymi zabezpieczeniami, ale mają ograniczenia: mogą przechowywać dane tylko przez określony czas, nie obejmować wszystkich plików albo być niedostępne po utracie dostępu do konta. Dlatego ważne dokumenty warto dodatkowo kopiować na niezależny nośnik, np. dysk zewnętrzny.
Ochrona przed awariami i uszkodzeniami. Należy unikać przegrzewania komputera, chronić urządzenia przed zalaniem i uszkodzeniami mechanicznymi oraz bezpiecznie odłączać nośniki danych.
5. Złośliwe oprogramowanie i oprogramowanie zabezpieczające
Najważniejsze odmiany złośliwego oprogramowania
| Rodzaj | Krótki opis i przykład zagrożenia |
|---|---|
| Ransomware | Szyfruje pliki lub blokuje dostęp do systemu i żąda okupu. Może sparaliżować pracę szkoły, firmy lub szpitala. |
| Trojan | Udaje przydatny lub nieszkodliwy program, a po uruchomieniu wykonuje szkodliwe działania, np. kradnie dane. |
| Spyware | Potajemnie zbiera informacje o użytkowniku, np. historię aktywności, dane logowania lub inne poufne informacje. |
| Infostealer | Złośliwy program wyspecjalizowany w kradzieży haseł, ciasteczek sesyjnych, danych przeglądarki i portfeli kryptowalutowych. |
| Keylogger | Rejestruje naciskane klawisze, co może umożliwić przechwycenie haseł i innych wpisywanych danych. |
| Wirus komputerowy | Dołącza się do innych plików lub programów i rozprzestrzenia się podczas ich uruchamiania. |
| Robak komputerowy (worm) | Samodzielnie rozprzestrzenia się między komputerami, często wykorzystując luki w zabezpieczeniach sieci. |
| Botnet / bot | Zainfekowany komputer może zostać włączony do sieci urządzeń sterowanych przez przestępców, np. do przeprowadzania ataków DDoS. |
| Cryptojacker | Wykorzystuje moc obliczeniową komputera do nieautoryzowanego wydobywania kryptowalut. |
Ważne: Phishing nie jest odmianą złośliwego oprogramowania, lecz metodą oszustwa. Często służy do nakłonienia użytkownika do uruchomienia malware lub ujawnienia danych.
Słowniczek:
Malware (złośliwe oprogramowanie) to ogólna nazwa oprogramowania stworzonego w celu wykonywania szkodliwych działań na komputerze, telefonie lub w sieci. Nazwa pochodzi od angielskich słów malicious software, czyli „złośliwe oprogramowanie”. Malware to pojęcie nadrzędne – wirus jest jednym z rodzajów malware, ale nie każde złośliwe oprogramowanie jest wirusem. Malware może kraść dane i hasła, szyfrować pliki, szpiegować użytkownika, uszkadzać system lub wykorzystywać urządzenie do przeprowadzania ataków na inne komputery. Przykłady malware: wirusy, robaki komputerowe, trojany, ransomware, spyware, infostealery i keyloggery. Przykład: Użytkownik pobiera program z nieznanej strony. Program wygląda na przydatną aplikację, ale po uruchomieniu instaluje trojana, który kradnie zapisane w przeglądarce hasła.
Atak DDoS (Distributed Denial of Service) to rozproszony atak polegający na przeciążeniu serwera, strony internetowej lub usługi sieciowej bardzo dużą liczbą żądań. Jego celem jest uniemożliwienie lub utrudnienie korzystania z usługi przez zwykłych użytkowników.
Jak działa atak? Przestępcy wykorzystują wiele urządzeń jednocześnie, często tworzących botnet. Mogą to być zainfekowane komputery, serwery, routery lub urządzenia IoT, np. kamery internetowe. Urządzenia te wysyłają ogromną liczbę żądań do wybranego serwera, który nie jest w stanie obsłużyć całego ruchu.
Przykład: Strona internetowa szkoły może normalnie obsługiwać kilkuset użytkowników. Podczas ataku DDoS tysiące urządzeń wysyłają do niej jednocześnie bardzo dużą liczbę żądań. Serwer zostaje przeciążony, przez co uczniowie i nauczyciele nie mogą otworzyć strony.
Skutki ataku: Strona może działać bardzo wolno, przestać odpowiadać lub stać się czasowo niedostępna. Ataki mogą powodować straty finansowe, zakłócać działanie firm i instytucji oraz utrudniać dostęp do ważnych usług.
Jak się chronić? Stosuje się specjalistyczne usługi ochrony przed DDoS, które wykrywają i filtrują niepożądany ruch, a także ograniczanie liczby żądań, systemy monitorowania i odpowiednio przygotowaną infrastrukturę serwerową. Zwykły użytkownik powinien również aktualizować swoje urządzenia i zabezpieczać je silnymi hasłami, aby nie zostały przejęte i wykorzystane jako część botnetu.
Warto zapamiętać: DDoS nie polega przede wszystkim na kradzieży danych, lecz na zakłóceniu dostępności usługi. Różni się od zwykłego ataku DoS tym, że ruch pochodzi z wielu urządzeń jednocześnie.
IoT (Internet of Things) – Internet rzeczy to sieć urządzeń wyposażonych w czujniki, oprogramowanie i możliwość łączenia się z Internetem, które mogą zbierać dane, wymieniać informacje oraz wykonywać określone zadania.
Przykłady urządzeń IoT: inteligentne żarówki, kamery monitoringu, smartwatche, roboty sprzątające, termostaty, inteligentne lodówki i głośniki.
Przykład: Inteligentny termostat mierzy temperaturę w mieszkaniu i automatycznie steruje ogrzewaniem. Użytkownik może również zmienić temperaturę zdalnie za pomocą aplikacji w telefonie. Zagrożenia: Niezabezpieczone urządzenia IoT mogą zostać przejęte przez cyberprzestępców i wykorzystane np. do tworzenia botnetów oraz przeprowadzania ataków DDoS. Urządzenia IoT należy regularnie aktualizować, zabezpieczać silnymi hasłami i nie pozostawiać domyślnych danych logowania.
Najważniejsze rodzaje oprogramowania zabezpieczającego
| Rodzaj | Zastosowanie |
|---|---|
| Program antywirusowy / antymalware | Wykrywa, blokuje i usuwa złośliwe oprogramowanie. Korzysta m.in. z analizy zachowania programów i ochrony w czasie rzeczywistym. |
| Zapora sieciowa (firewall) | Kontroluje ruch sieciowy i blokuje nieautoryzowane połączenia. |
| Ochrona przeglądarki i filtr antyphishingowy | Ostrzega przed niebezpiecznymi stronami, fałszywymi witrynami logowania i podejrzanymi plikami. |
| Oprogramowanie do tworzenia kopii zapasowych | Automatyzuje wykonywanie i odtwarzanie kopii danych po awarii, usunięciu lub ataku ransomware. |
| Narzędzia szyfrujące | Chronią dane przed odczytaniem przez osoby nieupoważnione, np. po kradzieży laptopa. |
| Menedżer haseł | Generuje i przechowuje silne, unikalne hasła, ograniczając ryzyko ponownego używania tych samych danych logowania. |
Wnioski
Dla zwykłego użytkownika najskuteczniejsza jest ochrona warstwowa, czyli połączenie aktualnego systemu, wbudowanego programu antywirusowego, zapory sieciowej, bezpiecznej przeglądarki, MFA i regularnych kopii zapasowych. W systemie Windows 11 podstawową ochronę zapewnia Microsoft Defender wraz z Zabezpieczeniami Windows. Instalowanie kilku programów antywirusowych działających jednocześnie zwykle nie zwiększa bezpieczeństwa i może powodować konflikty.
Żaden program nie zapewnia stuprocentowej ochrony. Najważniejsze są również świadome decyzje użytkownika: nieuruchamianie podejrzanych plików, weryfikowanie wiadomości i regularne aktualizowanie oprogramowania.
