Temat 1/ Klasa 2/ Lekcja 5/6
Materiały dodatkowe:
Akademia Khana – „Cyfrowe prawa autorskie i licencje”:
https://pl.khanacademy.org/computing/ap-computer-science-principles/x2d2f703b37b450a3:digital-information/x2d2f703b37b450a3:copyright-and-licenses/a/copyright-drm-and-the-dmca
„Czym są licencje Creative Commons?” – Centrum Cyfrowe
Krótki materiał wyjaśniający, czym są licencje Creative Commons i w jaki sposób twórca może określić zasady korzystania ze swojego utworu. Film pokazuje, że udostępnienie utworu na wolnej licencji nie oznacza rezygnacji z praw autorskich – autor zachowuje swoje prawa, ale zezwala innym na korzystanie z utworu na określonych warunkach.
Autor/źródło: Centrum Cyfrowe, YouTube, 2013
Licencja: CC BY (Creative Commons – Uznanie autorstwa)
Film: https://www.youtube.com/watch?v=ouQowkWRlmA
Zwróć uwagę na sposób oznaczenia filmu
Film został udostępniony na licencji CC BY (Creative Commons – Uznanie autorstwa). Licencja ta pozwala innym osobom korzystać z utworu, kopiować go, rozpowszechniać, a także tworzyć na jego podstawie zmienione wersje, pod warunkiem odpowiedniego uznania autorstwa i przestrzegania warunków licencji.
Dlatego przy filmie podano jego tytuł, autora (Centrum Cyfrowe), źródło oraz rodzaj licencji. Dzięki temu odbiorca może ustalić, kto stworzył materiał, skąd on pochodzi i na jakich zasadach można z niego korzystać.
Warto stosować taki sposób opisywania materiałów również we własnych prezentacjach, dokumentach i publikacjach internetowych. Samo podanie informacji „Źródło: Internet” lub „Źródło: Google” nie jest właściwym oznaczeniem źródła – wyszukiwarka pomaga znaleźć materiał, ale nie jest jego autorem ani miejscem pierwotnej publikacji.
1. Co jest utworem?
Ustawa o prawie autorskim definiuje utwór jako przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci.
Ochronie mogą podlegać m.in.:
- teksty;
- fotografie;
- grafiki;
- muzyka;
- filmy;
- programy komputerowe.
Ochrona powstaje automatycznie od chwili ustalenia utworu – autor nie musi najpierw rejestrować utworu ani dopisywać symbolu ©.
2. Pomysł a sposób jego wyrażenia
Prawo autorskie chroni sposób wyrażenia, a nie sam pomysł.
Pomysł:
„Zrobię prezentację o historii komputerów”
nie daje komuś monopolu na wszystkie prezentacje o historii komputerów.
Chroniony może być natomiast konkretny autorski tekst, grafika czy fotografia.
3. Prawa osobiste i majątkowe
Autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem. Obejmują m.in. prawo do autorstwa i oznaczenia utworu nazwiskiem lub pseudonimem. Ustawa określa je jako nieograniczone w czasie i niezbywalne.
Autorskie prawa majątkowe dotyczą ekonomicznego korzystania z utworu i rozporządzania nim. Mogą być przenoszone, licencjonowane i – w przeciwieństwie do osobistych – wygasają po okresie określonym w ustawie.
4. „Jest w Google, więc mogę użyć”
Nie.
Wyszukiwarka pomaga znaleźć treść, ale nie udziela automatycznie licencji. Zdjęcie znalezione w wyszukiwarce może być chronionym utworem. Trzeba ustalić:
- kto je udostępnił;
- na jakiej licencji;
- czy planowany sposób użycia jest dozwolony;
- czy zastosowanie ma ustawowy wyjątek.
5. Prawo cytatu
Art. 29 pozwala w określonych warunkach przytaczać urywki rozpowszechnionych utworów, a nawet drobne utwory w całości, gdy jest to uzasadnione np. wyjaśnianiem, analizą krytyczną lub nauczaniem.
Nie istnieje uniwersalna reguła:
„można skopiować 10%” albo „30 sekund filmu”.
Zakres cytatu musi być uzasadniony jego celem.
Ponadto art. 34 wymaga w granicach dozwolonego użytku wymienienia twórcy i źródła.
Samo dopisanie autora nie legalizuje jednak każdego użycia. To jedna z najważniejszych zasad tej lekcji.
6. Dozwolony użytek osobisty
Art. 23 pozwala na nieodpłatne korzystanie z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego, obejmującego krąg osób pozostających w związku osobistym. Nie należy tego mylić z publicznym opublikowaniem materiału w Internecie.
7. Creative Commons
Twórca może udostępnić swój utwór na licencji Creative Commons (CC).
Podstawowe oznaczenia:
BY – Attribution – trzeba podać autorstwo.
SA – ShareAlike – utwór zależny należy udostępniać na tych samych lub zgodnych warunkach.
NC – NonCommercial – wykorzystanie tylko niekomercyjne.
ND – NoDerivatives – licencja nie zezwala na rozpowszechnianie zmodyfikowanej wersji.
Przykład:
CC BY-NC-SA pozwala udostępniać i adaptować materiał w celach niekomercyjnych, pod warunkiem przypisania autorstwa i udostępnienia adaptacji na tej samej licencji.
8. Jak oznaczyć materiał?
Praktycznie warto podać:
- autora;
- tytuł, jeśli jest dostępny;
- źródło;
- licencję;
- informację o modyfikacji, jeśli wymaga tego licencja.
Nie ograniczamy się do wpisania:
„Źródło: Internet”.
Internet nie jest autorem ani wystarczającym oznaczeniem źródła.
9. Plagiat
Plagiat polega w uproszczeniu na przypisywaniu sobie autorstwa cudzego utworu lub jego części.
Skopiowanie akapitu z artykułu i przedstawienie go jako własnego tekstu jest więc czymś innym niż prawidłowo oznaczony cytat.
| Artykuł | Cytat z ustawy | Co to oznacza w praktyce? Przykłady |
|---|---|---|
| Art. 1 ust. 1 – utwór | „Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór).” | Nie każda rzecz jest utworem. Musi być rezultatem działalności twórczej i mieć indywidualny charakter. Nie ma znaczenia, czy jest profesjonalna ani czy ma wartość finansową. Przykład: wykonane przez ucznia oryginalne zdjęcie albo samodzielnie przygotowana grafika mogą być utworami chronionymi prawem autorskim. Ochrona nie zależy od tego, czy autor na nich zarabia. |
| Art. 1 ust. 2¹ – pomysł a sposób jego wyrażenia | „Ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia; nie są objęte ochroną odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne.” | Prawo autorskie chroni sposób przedstawienia pomysłu, a nie sam pomysł. Przykład: pomysł „zrobię prezentację o bezpieczeństwie w sieci” nie jest chroniony prawem autorskim. Chroniona może być natomiast konkretna, twórcza prezentacja, którą ktoś na ten temat przygotował. |
| Art. 1 ust. 3–4 – kiedy powstaje ochrona | „Utwór jest przedmiotem prawa autorskiego od chwili ustalenia, chociażby miał postać nieukończoną.” „Ochrona przysługuje twórcy niezależnie od spełnienia jakichkolwiek formalności.” | Nie trzeba rejestrować utworu ani umieszczać symbolu ©, aby korzystał z ochrony prawa autorskiego. Ochrona powstaje automatycznie, gdy utwór zostanie ustalony, nawet jeżeli nie został jeszcze ukończony. Przykład: uczeń tworzący własną grafikę nie musi jej nigdzie rejestrować, aby mogła podlegać ochronie. |
| Art. 16 – autorskie prawa osobiste | „Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do: 1) autorstwa utworu; 2) oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo; 3) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania; 4) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności; 5) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.” | Autor ma prawo m.in. do uznania swojego autorstwa i zdecydowania, czy utwór będzie podpisany nazwiskiem, pseudonimem czy udostępniony anonimowo. Przykład: nie wolno pobrać grafiki koleżanki, podpisać jej swoim nazwiskiem i przedstawiać jako własnej pracy. Nie można też przypisać sobie autorstwa cudzego tekstu. |
| Art. 23 ust. 1–2 – własny użytek osobisty | „Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego.” (…) „Zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.” | Prawo pozwala w określonych granicach korzystać z już rozpowszechnionych utworów na własny użytek oraz w kręgu osób pozostających z nami w związku osobistym. Nie oznacza to prawa do dowolnego publicznego rozpowszechniania cudzych materiałów. Przykład: czym innym jest korzystanie z utworu w gronie rodziny lub znajomych, a czym innym umieszczenie jego kopii na publicznie dostępnej stronie internetowej. |
| Art. 29 – prawo cytatu | „Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości.” | Można wykorzystać cudzy utwór lub jego fragment, ale cytat musi pełnić określoną funkcję – np. służyć wyjaśnieniu, analizie, polemice lub nauczaniu. Nie wystarczy nazwać czegoś „cytatem”. Przykład: w prezentacji analizującej reklamę uczeń może pokazać ją w zakresie potrzebnym do przeprowadzenia analizy. Samo skopiowanie cudzego zdjęcia jako dekoracji slajdu nie staje się automatycznie dozwolonym cytatem. |
| Art. 34 – twórca i źródło | „Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.” | Korzystając z utworu w ramach dozwolonego użytku, trzeba wskazać autora i źródło, jeśli istnieje możliwość ich podania. Przykład: wykorzystując zgodnie z prawem cytat z artykułu, uczeń powinien wskazać jego autora i źródło. Samo napisanie pod zdjęciem „Źródło: Google” nie wskazuje rzeczywistego źródła ani autora zdjęcia. |
| Art. 35 – granice dozwolonego użytku | „Dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy.” | Nawet przepisy pozwalające w określonych sytuacjach korzystać z cudzych utworów mają swoje granice. Nie można powoływać się na dozwolony użytek w sposób, który narusza normalne korzystanie z utworu lub słuszne interesy autora. Przykład: prawo cytatu nie jest usprawiedliwieniem dla skopiowania całej cudzej pracy zamiast stworzenia własnej, jeżeli takie wykorzystanie nie jest uzasadnione celem cytatu. |
Źródła do lekcji 5
Najważniejsze przepisy ustawy o prawie autorskim:
- art. 1 – utwór;
- art. 16 – autorskie prawa osobiste;
- art. 23 – własny użytek osobisty;
- art. 29 – prawo cytatu;
- art. 34–35 – warunki dozwolonego użytku.
Aktualny tekst jednolity ustawy został ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 24; ELI oznacza go jako obowiązujący.
