Klasa 2/ Temat 1/ Lekcja 6
1. Program komputerowy też jest chroniony
Program komputerowy nie staje się „wolny”, ponieważ można go znaleźć w Internecie.
Art. 74 ustawy o prawie autorskim stanowi, że programy komputerowe podlegają ochronie jak utwory literackie, z uwzględnieniem przepisów szczególnych dotyczących programów.
2. Licencja
Licencja na oprogramowanie określa warunki, na jakich podmiot posiadający autorskie prawa majątkowe do programu zezwala użytkownikowi na korzystanie z niego.
Może określać m.in.:
- liczbę urządzeń;
- liczbę użytkowników;
- dopuszczalne zastosowania;
- możliwość modyfikacji;
- możliwość dalszego rozpowszechniania.
Dlatego fakt, że program działa po skopiowaniu, nie oznacza jeszcze, że takie kopiowanie jest legalne.
3. Program bezpłatny nie oznacza programu „bez praw”
Rodzaje oprogramowania ze względu na licencję
Trzeba rozróżnić kilka pojęć:
Freeware (oprogramowanie darmowe) – program udostępniany bez opłaty, ale na określonych warunkach licencyjnych. Użytkownik może z niego bezpłatnie korzystać, jednak zazwyczaj nie ma dostępu do kodu źródłowego ani prawa do jego modyfikowania.
Przykłady: Google Chrome, Adobe Acrobat Reader, Spotify (wersja bezpłatna).
Open source (oprogramowanie o otwartym kodzie źródłowym) – oprogramowanie, którego kod źródłowy jest publicznie dostępny, a licencja pozwala na jego przeglądanie, używanie, modyfikowanie i rozpowszechnianie na określonych warunkach.
Przykłady: Mozilla Firefox, LibreOffice, VLC Media Player, Python.
Oprogramowanie komercyjne – programy tworzone i udostępniane w celach zarobkowych, często za opłatą, na warunkach określonych w licencji.
Przykłady: Microsoft Office 2024, Adobe Photoshop
Czym różni się freeware od open source?
Najważniejsza różnica polega na tym, że freeware oznacza możliwość bezpłatnego korzystania z programu, natomiast open source określa prawa użytkownika do kodu źródłowego i jego modyfikowania.
Przykładowo:
- Google Chrome jest darmowy, ale nie jest w całości oprogramowaniem open source. Użytkownik nie może swobodnie modyfikować i rozpowszechniać całego programu na zasadach licencji open source.
- Mozilla Firefox jest darmowy i open source. Jego kod źródłowy jest dostępny, a licencja pozwala go modyfikować i rozpowszechniać zgodnie z określonymi warunkami.
Warto zapamiętać: „Darmowy” i „open source” nie są synonimami. Program open source może być udostępniany odpłatnie, a program darmowy nie musi pozwalać na modyfikowanie kodu. Ponadto oprogramowanie open source może być wykorzystywane komercyjnie – te kategorie nie wykluczają się wzajemnie.
4. Piractwo komputerowe
W edukacyjnym uproszczeniu piractwem komputerowym nazywamy bezprawne kopiowanie, rozpowszechnianie lub korzystanie z chronionego oprogramowania albo innych treści z naruszeniem praw uprawnionego.
Przykłady:
- instalowanie programu z nielegalnego źródła z obejściem licencji;
- udostępnianie nielegalnych kopii;
- używanie „cracka” do obejścia zabezpieczeń/licencjonowania;
- korzystanie z licencji przeznaczonej dla jednej osoby w sposób sprzeczny z jej warunkami.
Skutki mogą być prawne, ale także praktyczne:
- złośliwe oprogramowanie w „cracku”;
- kradzież danych;
- brak aktualizacji;
- utrata kont;
- brak wsparcia producenta.
Słowniczek:
Crack (łamanie zabezpieczeń oprogramowania) to program, plik lub modyfikacja oprogramowania służąca do obchodzenia jego zabezpieczeń, np. kontroli licencji, konieczności aktywacji lub ograniczeń wersji próbnej.
Przykład: Użytkownik pobiera płatny program graficzny wraz z crackiem, który umożliwia korzystanie z pełnej wersji bez wykupienia wymaganej licencji.
Zagrożenia: Cracki często pochodzą z niezaufanych źródeł i mogą zawierać złośliwe oprogramowanie (malware), np. trojany, ransomware lub programy kradnące hasła.
Aspekt prawny: Obchodzenie zabezpieczeń programu i korzystanie z niego bez wymaganej licencji może naruszać prawa autorskie.
5. Czy wolno zrobić kopię zapasową programu?
Prawo dotyczące programów komputerowych ma przepisy szczególne. Art. 75 przewiduje m.in., że osoba uprawniona do korzystania z programu może w określonych warunkach sporządzić kopię zapasową, jeżeli jest to niezbędne do korzystania z programu.
Nie oznacza to jednak prawa do rozdawania takich kopii kolegom.
6. Prawo, bezpieczeństwo i odpowiedzialność cyfrowa – analiza przypadków
Przypadek A
Uczeń pobiera zdjęcie na licencji CC BY i wykorzystuje je w prezentacji, podając autora i źródło oraz przestrzegając warunków licencji.
Ocena: co do zasady postępuje zgodnie z podstawowym warunkiem tej licencji.
Przypadek B
Uczeń kopiuje kilka akapitów artykułu i przedstawia je jako własny tekst.
Problem: narusza zasady autorstwa; może to stanowić plagiat.
Przypadek C
Kolega wysyła „darmową pełną wersję” płatnego programu wraz z crackiem.
Właściwe postępowanie: nie instalować. Poza problemem legalności takie pakiety są częstym wektorem złośliwego oprogramowania.
Przypadek D
Ktoś przesyła link do „logowania szkolnego”. Strona wygląda prawie identycznie jak prawdziwa, ale adres jest inny.
Właściwe postępowanie: nie wpisywać danych; zweryfikować adres i zgłosić podejrzaną wiadomość np. do administratora dziennika elektronicznego (wyznaczony nauczyciel) lub zgłosić do dyrekcji szkoły.
Przypadek E
Uczeń robi kompromitujące zdjęcie koleżanki i wrzuca je na publiczny profil „dla żartu”.
Tu nakłada się kilka problemów:
– wizerunek;
– prywatność;
– dobra osobiste;
– zasady netykiety;
– w określonych okolicznościach również inne przepisy.
To właśnie pokazuje, dlaczego odpowiedzialności cyfrowej nie da się sprowadzić do jednego przepisu.
7. Jak ocenić sytuację pod względem prawa i bezpieczeństwa cyfrowego?
Analizując sytuacje związane z korzystaniem z Internetu, oprogramowania i treści cyfrowych, warto odpowiedzieć na następujące pytania:
1. Co się wydarzyło?
Ustal fakty.
2. Jakie informacje, osoby lub utwory są zaangażowane?
3. Jakie zasady bezpieczeństwa mają zastosowanie?
4. Czy występuje naruszenie danych osobowych, wizerunku lub prywatności?
5. Czy występuje cudzy utwór lub oprogramowanie?
6. Jaka licencja lub przepis może mieć zastosowanie?
7. Jakie mogą być konsekwencje?
8. Jakie działanie jest najbezpieczniejsze i zgodne z prawem?
Źródła do lekcji 6
Aktualny tekst jednolity ustawy o prawie autorskim – ELI
Przy przypadkach dotyczących danych: RODO
Przy wizerunku: Ustawa o prawie autorskim oraz Kodeks cywilny.
